Opakowania a obowiązki środowiskowe: BDO, EPR i rozszerzona odpowiedzialność producenta

Opakowania na rynku — kiedy firma wchodzi w obowiązki środowiskowe

Znaczenie ma wprowadzenie opakowań albo produktów opakowanych na rynek w Polsce, nie samo posiadanie lub używanie kartonów, folii czy toreb. W zakresie opakowań BDO obejmuje głównie przedsiębiorców, którzy wprowadzają opakowania lub produkty opakowane na terytorium kraju. Opakowanie to wyrób do przechowywania, ochrony, przewozu, dostarczania lub prezentacji produktów.

Wprowadzenie do obrotu to pierwsze odpłatne albo nieodpłatne udostępnienie opakowań lub produktów opakowanych w Polsce, a także import lub wewnątrzwspólnotowe nabycie na potrzeby działalności gospodarczej. Obowiązki mogą więc objąć producenta, importera, nabywcę wewnątrzwspólnotowego, sprzedawcę pod własną marką lub firmę pakującą towary pod własnym oznaczeniem.

Podstawą obowiązków opakowaniowych jest ustawa z 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi. Uzupełnia ją ustawa o odpadach z 14 grudnia 2012 r. Wątpliwości, co jest opakowaniem, rozstrzyga rozporządzenie ministra środowiska z 22 października 2013 r. w sprawie przykładowego wykazu wyrobów, które uznaje się albo nie uznaje się za opakowanie (Dz.U. poz. 1274).

Opakowaniami są m.in. folia bąbelkowa, tektura falista, styropian, folia stretch, a także rolki, tuby i cylindry, wokół których nawijany jest giętki materiał. Przedsiębiorca używający folii do zabezpieczenia towaru w transporcie wprowadza opakowania do obrotu i podlega przepisom opakowaniowym.

BDO: rejestr, który spina opakowania z rozszerzoną odpowiedzialnością producenta

BDO — Baza Danych o Produktach i Opakowaniach oraz o Gospodarce Odpadami — to centralny system teleinformatyczny Ministerstwa Klimatu i Środowiska. Działa od stycznia 2018 r. na podstawie ustawy o odpadach z 14 grudnia 2012 r. Gromadzi i przetwarza informacje o produktach, opakowaniach i gospodarowaniu odpadami. Ma monitorować przepływ produktów i opakowań w gospodarce oraz śledzić wytwarzanie, zbieranie, transport i przetwarzanie odpadów.

Rejestr BDO to lista podmiotów objętych obowiązkiem rejestracji; prowadzą go marszałkowie województw, wpisując przedsiębiorców na wniosek lub z urzędu. Jest jawny i dostępny online. Od 2020 r. system obejmuje też elektroniczną ewidencję i sprawozdawczość.

W jednym miejscu zbierane są dane od producentów i importerów, przedsiębiorców zarządzających odpadami oraz gmin. Umożliwia to monitorowanie całego cyklu życia produktów i weryfikację, czy cele recyklingu i odzysku są osiągane. BDO ma też pozwalać egzekwować rozszerzoną odpowiedzialność producenta (EPR), fundament europejskiej polityki gospodarki o obiegu zamkniętym.

Podmiot objęty rozszerzoną odpowiedzialnością producenta musi mieć aktywny numer rejestrowy w BDO. Numer i zakres wpisu można sprawdzić w jawnym rejestrze online, m.in. przed rozpoczęciem współpracy z kontrahentem.

Kto musi mieć wpis do BDO w zakresie opakowań

Wpis do BDO w zakresie opakowań dotyczy najczęściej producentów i importerów opakowań, przedsiębiorców dokonujących wewnątrzwspólnotowego nabycia opakowań oraz firm wprowadzających na rynek produkty opakowane. Obejmuje producentów krajowych i importerów sprowadzających opakowane towary z zagranicy, a także przedsiębiorców wprowadzających same opakowania, nawet niewypełnione produktem — np. dystrybutorów opakowań transportowych lub handlowych.

Za wprowadzającego produkty w opakowaniach uznaje się m.in. przedsiębiorcę sprzedającego produkt pod własną marką, pakującego towary wytworzone przez innego przedsiębiorcę, a w określonych sytuacjach także duże placówki handlowe pakujące produkty na miejscu. W praktyce należą tu sklepy internetowe sprzedające towary pod własną marką, firmy pakujące produkty do wysyłki pod własnym oznaczeniem, zakłady produkcyjne pakujące własne wyroby, importerzy towarów w opakowaniach oraz część punktów handlowych o większej powierzchni.

Marszałek województwa wpisuje na wniosek m.in. podmioty wprowadzające opakowania lub produkty opakowane. Do tej części rejestru BDO trafiają również przedsiębiorcy, którzy importują lub produkują produkty w opakowaniach albo eksportują takie produkty. Wniosek o wpis do Rejestru BDO składają podmioty wymienione w art. 50 ust. 1 ustawy o odpadach.

W Rejestrze BDO są też ujęte podmioty prowadzące jednostki handlu detalicznego lub hurtowego oferujące torby na zakupy z tworzywa sztucznego objęte opłatą recyklingową oraz jednostki gastronomiczne, sprzedawcy napojów i żywności z automatów vendingowych oferujący plastikowe opakowania jednorazowe na napoje lub żywność (produkty SUP).

Do rejestru trafiają również producenci i importerzy opakowań, podmioty kupujące opakowania w transakcjach wewnątrzwspólnotowych oraz podmioty reprezentujące prowadzące systemy kaucyjne opakowań.

Wprowadzenie do obrotu, import i WNT — kiedy obowiązek staje się realny

Wprowadzenie do obrotu nie wymaga sprzedaży ani zysku — wystarczy pierwsze odpłatne albo nieodpłatne udostępnienie opakowań lub produktów opakowanych w Polsce. Obowiązek obejmuje też import oraz wewnątrzwspólnotowe nabycie opakowań lub towarów opakowanych, jeśli służą działalności gospodarczej.

U producenta produktów w opakowaniach liczy się pierwsze wprowadzenie opakowanego towaru na terytorium kraju; u importera lub nabywcy wewnątrzwspólnotowego — sprowadzenie towaru w opakowaniach na potrzeby działalności. Obowiązki może więc wyzwolić nie tylko własna produkcja, lecz także zakup lub sprowadzenie opakowań albo towarów w opakowaniach.

Po wpisie: opłaty, terminy i sprawozdanie roczne

Wpis do BDO w obszarze opakowań nie kończy obowiązków. Opłacie rejestrowej i rocznej podlegają m.in. producenci, importerzy i wewnątrzwspólnotowi nabywcy opakowań oraz przedsiębiorcy wprowadzający na rynek krajowy produkty opakowane. Stawka to 200 zł dla mikroprzedsiębiorcy i 800 zł dla pozostałych przedsiębiorców; opłatę roczną wnosi się do końca lutego.

Do tego dochodzi roczne sprawozdanie o produktach, opakowaniach i o gospodarowaniu odpadami z nich powstającymi — do 15 marca; obejmuje ono poprzedni rok kalendarzowy. Przedsiębiorcy wprowadzający produkty opakowane mogą równolegle realizować dalsze obowiązki, w tym opłatę produktową i opłatę na publiczne kampanie edukacyjne.

Opłata produktowa i opłata na publiczne kampanie edukacyjne dotyczą przedsiębiorców wprowadzających produkty opakowane. Ich wysokość zależy od rodzaju materiału opakowania i jego zdolności do recyklingu — to mechanizm ekomodulacji.

Sprawozdanie roczne trafia do marszałka województwa i obejmuje poprzedni rok kalendarzowy; dokumenty składa się elektronicznie w BDO.

Brak wymaganego wpisu utrudnia przekazywanie odpadów, wystawianie kart przekazania odpadów i realizację obowiązków sprawozdawczych. Grozi za to odpowiedzialność administracyjna — administracyjna kara pieniężna sięga nawet 1 mln zł, a dolny limit wynosi 1 tys. zł.

Podstawowe stawki i limity obowiązków w systemie BDO i EPR

Wpływ materiału opakowania na wysokość opłaty produktowej (ekomodulacja)

Kiedy BDO w zakresie opakowań nie dotyczy firmy

To, że firma na co dzień używa kartonów, folii albo toreb, nie oznacza jeszcze, że musi mieć wpis do BDO w zakresie opakowań. Najczęstszy błąd to utożsamianie używania opakowań z wprowadzaniem ich do obrotu. Decyduje to, czy przedsiębiorca wprowadza opakowania albo towary opakowane na rynek w Polsce — czyli czy dochodzi do pierwszego udostępnienia w obrocie, importu albo wewnątrzwspólnotowego nabycia na potrzeby działalności.

Samo używanie opakowań na potrzeby wewnętrzne, bez udostępniania ich lub produktów opakowanych na rynek, nie jest wprowadzaniem do obrotu w rozumieniu obowiązków opakowaniowych. Brak wpisu w zakresie opakowań nie wyklucza jednak innych obowiązków w BDO, np. jako wytwórcy odpadów zobowiązanego do prowadzenia ewidencji.

Z części obowiązków ewidencyjnych zwalnia rozporządzenie Ministra Klimatu z 23 grudnia 2019 r. w sprawie rodzajów odpadów i ilości odpadów, dla których nie ma obowiązku prowadzenia ewidencji odpadów (Dz.U. 2019 poz. 2531). Wykładnię obowiązku wpisu dla mikro-, małych i średnich wytwórców odpadów zawierają objaśnienia prawne Ministra Klimatu wydane na wniosek Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców.

EPR w praktyce: obowiązki rejestrowe, ewidencyjne i sprawozdawcze wobec opakowań

Rozszerzona odpowiedzialność producenta (EPR) w opakowaniach oznacza, że obowiązki związane z opakowaniami wprowadzonymi na rynek ponosi podmiot, który je wprowadza. Nie spoczywają one wyłącznie na końcowym użytkowniku. W BDO przekłada się to na obowiązki rejestrowe, ewidencyjne i sprawozdawcze. Pozwalają one organom sprawdzić, czy wprowadzający opakowania realizuje ciążące na nim wymagania.

Mechanika EPR w opakowaniach opiera się na rejestracji podmiotu wprowadzającego, ewidencji przepływu opakowań i odpadów oraz sprawozdawczości. Po wpisie do BDO w obszarze opakowań pojawiają się więc opłata rejestrowa i roczna. Dochodzi do tego roczne sprawozdanie o produktach, opakowaniach i o gospodarowaniu odpadami z nich powstającymi — termin to 15 marca, a sprawozdanie obejmuje poprzedni rok kalendarzowy. Dla przedsiębiorców wprowadzających produkty opakowane są też opłata produktowa i opłata na publiczne kampanie edukacyjne.

Podstawą prawną EPR w Unii Europejskiej jest dyrektywa 2008/98/WE. W Polsce system opiera się m.in. na ustawie o odpadach z 14 grudnia 2012 r. oraz ustawie z 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1602).

Obowiązki EPR przedsiębiorca realizuje samodzielnie albo za pośrednictwem organizacji odzysku. Wprowadzający opakowania organizuje lub finansuje zbiórkę i recykling odpadów opakowaniowych, zapewnia punkty zbierania i osiąga wymagane poziomy recyklingu.

Reforma systemu ROP przewiduje centralizację: do 2028 r. organizacje odzysku mają zniknąć, a ich miejsce zajmie Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW). Środki mają trafiać do gmin na obsługę gospodarki odpadami komunalnymi.

Projekt nowej ustawy zakłada urealnienie stawek oraz powiązanie systemu z unijnym rozporządzeniem PPWR. Opłata za tonę tworzyw sztucznych może wzrosnąć do ponad 1700 zł, a jej wysokość ma zależeć od materiału i zdolności opakowania do recyklingu (ekomodulacja). Przewidywane kary: od 10 tys. zł do 2 mln zł.

Wśród opłat ROP wymienia się opłatę za gospodarowanie odpadami, opłatę za kampanie edukacyjne, opłatę produktową i opłatę na system publiczny. Sprzedaż transgraniczna, np. e-commerce do Niemiec lub Francji, wymaga wyznaczenia autoryzowanego przedstawiciela odpowiedzialnego za ROP. Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska w sprawie szczegółowych warunków ROP jest wciąż projektowane.

Od czego zacząć porządkowanie zgodności w firmie

Zacznij od ustalenia, czy firma w ogóle wprowadza opakowania lub towary opakowane na rynek w Polsce — przez produkcję, import, wewnątrzwspólnotowe nabycie, sprzedaż pod własną marką, pakowanie pod własnym oznaczeniem albo placówkę pakującą produkty na miejscu. Potem sprawdź, czy podmiot ma wpis w jawnym Rejestrze BDO i w jakim zakresie jest w nim ujęty; rejestr prowadzą marszałkowie województw i jest dostępny online.

Kolejny krok to uporządkowanie terminów: opłata roczna do końca lutego, sprawozdanie roczne do 15 marca, obejmujące poprzedni rok kalendarzowy, a także rozdzielenie obowiązków opakowaniowych od odpadów. Warto prowadzić dokumentację pozwalającą wykazać, co, kiedy i w jakich ilościach wprowadzono do obrotu, oraz weryfikować wpis kontrahenta w Rejestrze BDO. Brak wpisu lub nieaktualny wpis może być problemem przy współpracy z odbiorcami odpadów, organizacjami odzysku, sieciami handlowymi i klientami B2B.

Ustal też, czy firma sprzedaje za granicę — w obrocie transgranicznym może być potrzebny autoryzowany przedstawiciel odpowiedzialny za ROP w kraju odbiorcy.